20. OSMANLI DÖNEMİNDE HALEP’TEKİ VAKIF KURUMLARININ EKONOMİK VE SOSYAL KALKINMADAKI ROLÜ: 19. YÜZYIL ŞER‘İYYE SİCİLLERİNE DAYALI BİR İNCELEME

Özet

Bu çalışma, İslam medeniyetinin tarihî gelişim süreci içerisinde vakıf kurumunun üstlendiği merkezi rolü analiz etmeyi amaçlamaktadır. Özellikle Osmanlı Devleti döneminde vakıf müesseseleri kurumsal bir nitelik kazanmış, devlet tarafından güçlü bir biçimde desteklenmiş ve toplumsal yapının iktisadî ve sosyal alanlarında belirleyici bir işlev üstlenmiştir. Böylece vakıflar, birçok durumda devlet kurumlarının tamamlayıcı bir unsuruna dönüşmüş ve kamu hizmetlerinin yürütülmesinde önemli bir paya sahip olmuştur.

Bu çerçevede Halep şehri, vakıf faaliyetlerinin en yoğun biçimde gözlemlenebildiği örneklerden birini teşkil etmektedir. Tarihin en eski yerleşim merkezlerinden biri olan ve stratejik konumu itibarıyla her dönem ticari ve kültürel bir cazibe merkezi haline gelen Halep, Osmanlı idaresi altında bu karakterini daha da güçlendirmiştir. Vakıfların katkısı yalnızca ekonomik ve sosyal alanlarla sınırlı kalmamış; şehirleşme, imar ve mimari gelişim süreçlerinde de belirleyici bir rol oynamış, bu sayede kentin fizikî sınırlarının genişlemesine önemli ölçüde katkı sağlamıştır.

Araştırmada, Halep Şer‘iyye Mahkemesi’ne ait muhasebe defterlerinden, özellikle 177 numaralı şer‘iyye sicilinden elde edilen veriler incelenmiştir. Bu belgeler, dönemin vakıf kurumlarının yapısını, faaliyet alanlarını ve toplumsal fonksiyonlarını yansıtan birincil tarihî kaynak niteliğindedir.

Elde edilen bulgular, Osmanlı toplumunda vakıf müessesesinin derin ve çok yönlü bir etkiye sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Halep örneği özelinde, şehrin ticari yapısının vakıf yöneticilerini vakıf gelirlerini sürdürülebilir kılmak amacıyla ticari yatırımlara yönlendirdiği görülmüştür. 177 numaralı şer‘iyye sicilinin muhasebe kayıtlarının analizi, vakıf gelirlerinin önemli bir kısmının çarşı ve pazar gibi ticari alanlardaki yatırımlardan sağlandığını; harcamaların ise çoğunlukla inşa, bakım ve onarım faaliyetlerine tahsis edildiğini göstermektedir. Bu bulgular, çalışmanın temel varsayımını desteklemekte ve vakıf kurumunun Osmanlı toplumunda sosyoekonomik hayatın şekillenmesinde vazgeçilmez bir unsur olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

Yazar

Dr. Muhammed ALSHAMİ